Klasztor Reformatów Kazimierz Dolny

Klasztor Reformatów w Kazimierzu Dolnym to zespół zabudowań klasztornych z XVII wieku, położony na wzgórzu nad miastem. Biały mur otaczający kompleks nadaje mu charakter warowni, a kręte schody prowadzące z ulicy Klasztornej to jeden z najbardziej rozpoznawalnych widoków tego urokliwego miasteczka. Miejsce łączy funkcję czynnego klasztoru franciszkanów z muzeum sztuki sakralnej, które działa tu od lat 50. XX wieku.

Historia klasztoru i kościoła Zwiastowania NMP

Wzgórze, na którym stoi klasztor, nazywano dawniej Plebanią Górą. Według starych przekazów to właśnie tutaj znajdowała się osada Wietrzna Góra – prapoczątek dzisiejszego Kazimierza Dolnego. Niewielki kościół pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny powstał w 1591 roku dzięki fundacji mieszczan kazimierskich, przede wszystkim Mikołaja Przybyły. Świątynię konsekrował krakowski biskup pomocniczy Paweł Dembski 11 sierpnia tego samego roku.

Początkowo była to skromna budowla. Wszystko zmieniło się w 1627 roku, kiedy do Kazimierza przybyli franciszkanie-reformaci na zaproszenie Henryka Firleja, opata z Tyńca. Zakonnicy niemal od razu przystąpili do rozbudowy kościoła i budowy klasztoru. Prace trwały etapami przez kolejne dekady – klasztor powstawał w latach 1639-1668. Do kościoła dobudowano zakrystię, chór zakonny i kruchtę. W latach 1762-1766 przeprowadzono kolejną przebudowę świątyni.

Mury obronne otaczające klasztor oraz charakterystyczne schody ufundował Piotr Cieszkowski, który później sam wstąpił do zakonu jako brat zakonny. Zmarł w Kazimierzu Dolnym w 1709 roku.

Reformaci w powstaniach narodowych

Klasztor odegrał ważną rolę podczas polskich zrywów niepodległościowych. W czasie powstania listopadowego w kazimierskich spichlerzach i klasztorze zgromadzono ogromne zapasy żywności i furażu dla potrzeb powstańczych. Większość z nich trafiła jednak w ręce Rosjan – tylko niewielką część udało się uratować, wywożąc za Wisłę.

Jeszcze bardziej tragiczne skutki przyniosło powstanie styczniowe. Reformaci wzięli w nim czynny udział – ukrywali i pielęgnowali rannych powstańców. Ojciec Leon Głowacki był kapelanem oddziałów powstańczych zgrupowanych w Kazimierzu. Aktywnymi uczestnikami walk byli także gwardian ojciec Roch Jaśkiewicz, ojciec Jakub Burzyński, ojciec Bonawentura Czerniawski i furtian brat Symeon Czerniakowski. Dwaj ostatni zapłacili za swój udział w powstaniu życiem.

Kara nie ominęła również klasztoru. 18 czerwca 1866 roku nastąpiła kasata – zakonnicy musieli opuścić Kazimierz i przenieść się do Pińczowa. Na straży ocalałego majątku klasztornego pozostał samotnie ojciec Adrian (Hadrian) Gałuszkiewicz. Miasto również zostało ukarane – w 1867 roku Kazimierz stracił prawa miejskie.

XX wiek – od Szkoły Rzemiosł do siedziby gestapo

Przez kilkadziesiąt lat klasztor pełnił różne funkcje. W 1918 roku przeniesiono tu z Nałęczowa Szkołę Rzemiosł Artystycznych, której uczniowie mieszkali w celach zakonnych. W tym czasie opiekę nad kościołem sprawował ksiądz Stanisław Szepietowski, wielki przyjaciel malarzy, nazywany przez nich opatem. Przebywał w Kazimierzu do 1928 roku.

W 1927 roku reformaci wrócili do kazimierskiego klasztoru i od tego czasu dynamicznie rozwijał się tu kult maryjny. Okres okupacji hitlerowskiej przyniósł kolejną tragedię. Od 1942 do lipca 1944 roku klasztor zajmowało gestapo, które zamieniło piwnice na więzienie. Ciała zabitych grzebano w przyklasztornym ogrodzie. Funkcjonował jedynie przyklasztorny kościół.

Po wojnie reformaci powrócili do klasztoru. W latach 1945-1958 w części zabudowań znajdował się jeszcze internat dla chłopców szkół średnich, ale stopniowo kompleks odzyskiwał swoją pierwotną funkcję.

Co warto zobaczyć we wnętrzach

Wnętrze kościoła zachowało sporo elementów oryginalnego wystroju. Uwagę zwracają żelazne drzwi z datą 1589 – jeden z najstarszych zachowanych elementów. Większość obecnego wyposażenia pochodzi jednak z drugiej połowy XVIII wieku.

Centralnym punktem jest ołtarz główny zaprojektowany przez architekta Tomasza Hoffmana w 1770 roku. Zbudował go stolarz Wojciech Wnukiewicz, a wyrzeźbił Walenty Charytański. W ołtarzu znajduje się otoczony kultem obraz „Zwiastowanie” z 1590 roku, dzieło nieznanego mistrza kazimierskiego, prawdopodobnie Jakuba Tebaldi – zięcia Mikołaja Przybyły, fundatora kościoła.

Na korytarzu klasztornym można zobaczyć zegar szafkowy z 1763 roku, ozdobiony obrazem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Wykonał go brat Joachim Gutowicz. Za prezbiterium znajduje się zakrystia, a za ołtarzem głównym – chór zakonny.

Według najdawniejszych kronik franciszkanów reformatów, w miejscu obecnej kaplicy św. Rocha i Sebastiana znajdowało się pogańskie miejsce kultu czarnego koguta, a na terenie dzisiejszego klasztoru było pogańskie cmentarzysko.

Muzeum klasztorne – zbiory i eksponaty

W 1956 roku, dzięki staraniom ojca Wenantego Miziniaka, w klasztorze utworzono muzeum. Zgromadzone tu zbiory obejmują rękopisy i starodruki, dawne rzeźby i obrazy oraz relikty regionalne z okolic Kazimierza Dolnego. To miejsce dla osób zainteresowanych sztuką sakralną i historią regionu – można tu zobaczyć przedmioty związane z wielowiekową historią klasztoru i miasta.

Muzeum nie jest wielkie, ale prezentuje cenne dokumenty z przeszłości i prehistoryczne znaleziska archeologiczne z okolic miasta. Warto zajrzeć, zwłaszcza jeśli zwiedzanie połączy się z wizytą w samym kościele.

Dla kogo to miejsce

Klasztor Reformatów to dobry punkt na trasie zwiedzania Kazimierza Dolnego dla osób zainteresowanych historią, architekturą sakralną i sztuką. Nie jest to atrakcja spektakularna w sensie rozrywkowym – raczej miejsce do spokojnego zwiedzania i chwili zadumy. Rodziny z małymi dziećmi mogą poczuć się tu nieco znudzone, chyba że dzieciaki interesują się historią.

Schody prowadzące do klasztoru mogą stanowić problem dla osób z ograniczoną sprawnością ruchową. Z drugiej strony, samo wzgórze oferuje ładne widoki na miasto i okolicę, więc warto pokonać te stopnie.

Informacje praktyczne – jak dotrzeć i ile czasu poświęcić

Klasztor znajduje się przy ulicy Klasztornej 3, na wzgórzu nad centrum Kazimierza Dolnego. Z Rynku prowadzą tam charakterystyczne kamienne schody przy zbiegu ulic Klasztornej i Krakowskiej. Biały mur otaczający kompleks widać z daleka – trudno go przeoczyć.

Na zwiedzanie kościoła i muzeum warto przeznaczyć około 30-45 minut, choć miłośnicy sztuki sakralnej mogą spędzić tu dłużej. Jeśli chce się dodatkowo pospacerować po okolicy i podziwiać widoki, można doliczyć kolejne pół godziny.

Klasztor jest czynnym obiektem zakonnym, więc warto sprawdzić godziny otwarcia przed wizytą, zwłaszcza jeśli zależy nam na zwiedzeniu muzeum. Kościół zazwyczaj jest dostępny w godzinach standardowych dla świątyń katolickich. Kompleks klasztorny należy obecnie do Prowincji Matki Bożej Anielskiej Zakonu Braci Mniejszych – franciszkanie nadal tu mieszkają i prowadzą działalność duszpasterską.

Kazimierz Dolny leży około 45 km od Lublina i 120 km od Warszawy. Dojazd samochodem jest najprostszy – w mieście znajdują się parkingi, choć w weekendy i w sezonie letnim bywa z miejscami trudno. Można też dojechać autobusem z Lublina lub Puław.